|
We denken dat we plezier of verrukking ervaren
als we een zeker plan volbrengen,
als een bepaalde droom uitkomt,
als iemand die ons aan het hart ligt ons aardig vindt,
of als we een fantastische reis maken.
Dit is een belediging aan wie we zijn.
We zijn het plezier, we zijn de vreugde!
Waarom zou je je geluk willen laten afhangen
van iets anders dan je eigen natuur?
A.H.Almaas
Inspiratie
Gedichten
Ja
Uit het dagboek van Dag Hammerskjold:
Pinksteren, 1961:
“Ik weet niet wie – of wat – de vraag stelde. Ik weet niet, wanneer zij gesteld werd. Ik herinner me niet dat ik antwoordde. Maar eens zei ik JA, tegen iemand, of iets.
Vanaf dat moment heb ik de zekerheid dat het leven zinvol is en dat mijn leven een doel heeft....”
Liefje,
Laat mijn verdriet altijd groter wezen
dan het jouwe
zodat het eromheen kan liggen
als armen.
Wees niet droef als ik zal heengaan,
dan zal ik altijd aan je denken.
En anders ook.
Herman de Coninck
Hieronder de titels van de boeken die Cor van der Spek heeft aanbevolen:
Titel: Van levenskunst tot stervenskunst
Auteur Carlo Leget
Uitgeverij: Lannoo
Titel: Ruimte om te sterven
Auteur: Carlo Leget
Uitgeverij: Lannoo
Titel: Rituelen rond het levenseinde
Auteurs: Werkgroep voor Liturgie, Heeswijk
Uitgeverij: Abdij van Berné
Zingeving en spiritualiteit’,
aandacht voor het innerlijk leven.
Middag Geestelijke verzorging Westfriesgasthuis, maandag 25 oktober 2010
Spreker: Ton Jorna, universitair hoofddocent Geestelijke of existentiële begeleiding aan de
Universiteit voor Humanistiek te Utrecht
Tekst van de vooraankondiging:
Mensen die ergens mee zitten, zeggen zo vaak dat niemand naar ze luistert. Ze verlangen
naar een zinvol leven maar weten niet hoe de weg daartoe te vinden, of maken daar toch
geen werk van. Ze bedienen zich zo vaak van overlevingsmechanismen en hebben daar zelf
zo’n last van.
In feite heeft ieder mens wel een verlangen naar echt contact om zich echt te kunnen
uitspreken en om daarover echte woorden te horen spreken, maar dat dit zich niet zo
vanzelfsprekend in praktijk laat brengen. En toch is het van levensbelang om daartoe te
komen.
Aan de hand van dit thema wordt ingegaan op vragen als:
Wat voor leven, wat voor inhoud, wat voor proces wordt met grote termen als zingeving en
spiritualiteit bedoeld?
Wat betekent aandacht voor het innerlijk leven in de praktijk, in je levenspraktijk en in de
beroepspraktijk? Waartoe die aandacht?
Hoe zijn zaken die diep raken en/of die lang aanhouden te begrijpen, hoe daarmee om te
gaan?
Hoe gaan we daar relationeel mee om? Hoe kom je daaraan toe in geestelijke of
existentiële begeleiding?
Gedichten voorgedragen symposium ”Uit vrije wil?”
Luisteren
Luisteren is meer dan horen
een mens die kan luisteren.
Iedereen wil zo iemand ontmoeten.
Aan hem, aan haar kun je vertellen
over je alledaagse leven,
je grote en kleine problemen.
Hij deelt in je vreugde en verdriet.
Je bent gelukkig als er iemand echt naar je luistert.
Luisteren is tijd durven verliezen,
de ander laten uitpraten,
geen oplossing kunnen geven,
maar stapvoets met de ander op weg gaan.
Niet jouw tempo opdringen,
maar het zijne volgen,
niet jouw antwoord geven,
maar hem het zijne laten vinden.
In het luisteren ervaart de ander
dat je van hem houdt,
met zijn onmacht, zoeken en tasten.
Wie durft te luisteren,
voelt niet meer de dwang,
om de ander te verlichten, te helpen
maar begint te geloven
dat het luisteren zelf al licht, al hulp is.
Aandacht
Aandacht is een
variatie van liefde.
Ze is een geschenk
dat je ontvangt
en geven kunt.
Ze is niet alleen
op zichzelf gericht
ze ziet ook een ander.
Ze verspreidt licht.
Ze heeft fantasie
en is verrassend.
Ze haalt mensen
uit de schaduw.
Ze is attent
en creatief.
Ze denkt aan wie
gemist wordt.
Ze kan stil zijn,
maar ook stem geven
aan wat vergeten wordt.
Aandacht is voedsel
voor de ziel
onmisbaar als de liefde.
Marinus van der Berg
Voordracht 20 september 2010 Oosterkerk Hoorn
Annet Wind
1. Opbouw:
Introductie
Wat wil ik niet zeggen?
Wat wil ik wel?
Nadenken over de vraag: Wat zegt dit initiatief over waarden in onze samenleving?
Samenvatting en conclusie
2. Introductie van mijzelf:
• Ben opgevoed in de Christelijke traditie, heb geleerd dat bijdragen aan de samenleving, op welke manier dan ook “nuttig zijn” belangrijk is.
• Ben niet principieel tegen euthanasie of hulp bij zelfdoding en heb oog voor het lijden van de ander en probeer me in te leven in het lijden van de ander.
• Ik ben geen ethicus en niet specifiek deskundig op dit terrein. Ik voel me betrokken bij dit onderwerp omdat ik hart heb voor de ouderenzorg.
• 12 jaar huisarts hier in Hoorn
• coördinator van de kaderopleiding Ouderengeneeskunde voor huisartsen in Leiden. In deze opleiding leren we huisartsen om bij ouderen met complexe problematiek veel meer uit te gaan van de hele mens, het medische model los te laten en proactief hulp te bieden, in samenwerking met de oudere, diens familie en andere betrokken hulpverleners.
3. Wat ga ik niet zeggen?
• Ik ga het niet hebben over dogma’s en principiële stellingnames als ‘Het mag niet’ of ‘Wij kunnen niet vrijelijk over ons leven beschikken’.
• Ik wil het niet hebben over de moeilijkheden mbt de uitvoerbaarheid van dit initiatief en over de rol van artsen hierbij of de toetsing ervan.
• Ik wil ook niet luchthartig over de problematiek doen, in de zin van “Geen zin? Dan maak je maar zin” of in de woorden van Bert en Ernie “Maak er wat van, maak er wat van. En als je niet tevreden bent, nou, doe er dan wat an” . Het lijden bestaat en verdient onze erkenning.
4. Wat wil ik wel?
Kanttekeningen plaatsen, vragen stellen, een aanzet tot antwoorden formuleren en in gesprek gaan. Vragen stellen bij dit initiatief, bij de grote bijval die het in korte tijd heeft gekregen. Vragen over de betekenis, de achtergronden, de waarden en normen die eruit spreken. Al denkend en lezend probeer ik de vragen te nuanceren en formuleer ik een aanzet tot antwoorden. Ik pretendeer niet dat dit dé antwoorden zijn, maar ik wil graag met u verder denken hierover. U aan het denken zetten, nu, straks tijdens de forumdiscussie en later thuis, in uw eigen kring. Ik zou willen dat er een discussie op gang komt over de huidige beeldvorming rond ouderen, de plek die ouderen hebben in onze maatschappij en onze waardering van zaken die met ouderdom samen hangen. Met name wil ik het hebben over de overwaardering van onafhankelijkheid en regie en de onderwaardering van zorgzaamheid en empathie.
5. Ik heb gezocht naar de goede vragen voor deze voordracht en kies de belangrijkste:
Wat zegt dit initiatief over waarden in onze samenleving?
Ik heb deze vraag gekozen omdat ze naar mijn overtuiging de kern van de discussie zou moeten vormen. Ik zei het al: het lijden waar dit initiatief over gaat bestaat en verdient onze erkenning. Toch rijst de vraag: Waarom voelen deze ouderen zich zo? Wat maakt dat zij niet meer verder willen? In wat voor een samenleving leven wij dat dit bestaat? Wat vinden wij daarvan? Wat vind ik daarvan?
6. Het gaat om ouderen die zich eenzaam voelen, nutteloos, overbodig, die bang zijn voor de toekomst, voor ziekte, voor ontluistering, voor afhankelijkheid, voor regieverlies. U kent ze en ik ken ze. Er gaat toch niets boven nuttig zijn, waardering krijgen? Hoe vaak hoor ik niet in de praktijk: “ach, het hoeft niet meer voor mij” en dan, bij doorvragen: ‘ik wil mijn dochter niet tot last zijn, de kinderen hebben het zo druk’, ‘kijk mij nou: vroeger kon ik alles, nu zit ik hier maar, kan niets meer’. ‘Verder onderzoek? Ben ik dat nog waard?’ Ja, ook ouderen zelf denken vaak negatief over ouderdom.
7. Ik begon met dia’s van oude dingen. Oude dingen die wij mooi vinden, waarderen. Waarderen om hun geschiedenis, hun verhaal, hun schoonheid ondanks, of dankzij verweer en verval. Waarom schrijven wij als maatschappij ouderen dan zo af? Waarom zien we hen als kostenpost mbt de AOW, pensioenen, ziektekostenverzekering en AWBZ, als slome lastpost op straat, in winkels en in het verkeer? Waarom waarderen wij hen niet meer om hun geschiedenis, ervaring, verhaal, wijsheid? Zijn we nu echt zover gekomen dat ouderen zelf vinden dat zij geen recht meer van bestaan hebben? Zeer recent nog werden wat oudere politici weggezet als ‘mastodonten’. Ik las overigens dat de oorspronkelijke betekenis daarvan is een ‘erg belangrijk persoon’ en dus niet staat voor ‘de groten van gisteren’, met de associaties log, onverzettelijk, traag.
Tot zover de beeldvorming, die speelt in deze hele discussie een belangrijke rol. Laten we verder focussen op de onderliggende motieven: autonomie, afhankelijkheid, zelfredzaamheid, zorgzaamheid, regie.
8. Autonomie is volgens Van Dale: “onafhankelijkheid van de geest en van de mens als geestelijk wezen”. “Onafhankelijkheid van de geest” is niet hetzelfde als “onafhankelijk” in algemene zin. Iedereen is afhankelijk binnen onze maatschappij, onze samenleving. Autonomie en afhankelijkheid is geen tegenstelling. Autonomie krijgt zelfs gestalte in relaties met anderen. Door middel van autonomie kunnen wij ons afgrenzen, welbewust keuzes maken, ja-zeggen en nee-zeggen.
Maar respect voor autonomie mag niet betekenen dat we de ander in de steek laten. U kent misschien de discussies met betrekking tot ‘bemoeizorg’, waarbij mensen die geen hulp willen, uiteindelijk toch hulp krijgen omdat het in hun belang is, omdat het hen steunt in het vermogen zelf invulling te geven aan het eigen leven en zo autonoom te zijn.
Ook zelfredzaamheid is niet zaligmakend. Ik heb een patiënte gekend die volledig bedlegerig was en uitstekend in staat was om haar leven invulling te geven, gebruikmakend van hulpmiddelen en al dan niet professionele hulpverleners. Haar geheim? Betekenisvolle contacten, gewaardeerd worden om wie je bent. Het blijkt ook uit een langlopend onderzoek onder de oudste ouderen in Leiden, de Leiden 85+ studie, dat de sociale dimensie de belangrijkste factor is waardoor ouderen zichzelf ‘succesvol oud’ noemen. Meer dan optimaal functioneren, al hebben beperkingen in gezondheid wel gevolgen voor de sociale contacten.
9. En dan kom ik vanzelf op Martin Buber, de Joodse filosoof, die in zijn prachtige, zij het niet heel toegankelijk boek “Ik en gij” uit 1923 zegt, uitlegt: Alle werkelijke leven is ontmoeting. Ont-moeting met de ander, een medemens, erkenning, gesprek, waarbij de ander mag zijn wie hij is, onvoorwaardelijk.
Deze onvoorwaardelijke erkenning van de ander wordt uitgewerkt in de sociale wetenschappen, in de theorie van de presentie. In deze theorie gaat het erom de ander te erkennen en te accepteren, aanwezig te zijn en aan te sluiten bij diens leefwereld en levensverhaal. Zich gevoelsmatig inleven in de ander, waarbij het leed niet weggepoetst wordt, maar ook erkend wordt en zo mogelijk gedeeld.
Deze manier van werken wordt verder uitgewerkt voor hulpverleners, in het boek ‘Menslievende zorg’. Hierin wordt geschetst hoe hulpverleners zorgzaam kunnen zijn, zonder zelfopoffering, maar met compassie. Hulpverleners die geraakt worden door het leed van anderen en daaruit handelen, met interesse in de ander en met plezier in hun werk.
‘Een tijd voor empathie’, zo heet het nieuwste boek van Frans de Waal, de apendeskundige. Hij laat in dit boek zien dat apen en mensen sociale wezens zijn, onderling afhankelijk en met een natuurlijke afweer van onrecht. Ook apen zijn empatisch en een sociale gemeenschap heeft belang bij onbaatzuchtigheid.
10 Als laatste wil ik ingaan op een ander belangrijk aspect dat verbonden is aan het initiatief Uit Vrije Wil: regie voeren over het eigen leven. Voor ons, postmoderne mensen, is het leven voor een groot deel maakbaar en wij hebben de touwtjes graag stevig in handen. Daarbij past ook regie over het levenseinde. Het creëren van de mogelijkheid van een zelfgekozen dood geeft rust en zekerheid, want daarmee hoef je niet in een situatie te komen die je niet zelf kunt beheersen. In die zin kan dit initiatief gezien worden als uiting van controledwang. Hoeveel mensen die hun bijval kenbaar hebben gemaakt zouden daadwerkelijk gaan lijden aan het leven en op deze manier dood willen gaan? Als dit initiatief een uiting is van angst voor regieverlies, moeten we dan hierin meegaan en de praktische aspecten verder uitwerken? Of horen we deze noodkreet en stellen we de onmogelijkheid van regie-over-alles aan de orde?
Misschien hangt deze angst ook samen met de angst dat wij, medici, te lang doorgaan met het behandelen van ernstig zieken. Doorgaan ten koste van de kwaliteit van leven, bijvoorbeeld bij mensen met kanker. Hier kan ik kort over zijn: er is juist veel aandacht voor de kwaliteit van leven. Behandeling gebeurt zoveel mogelijk in overeenstemming met de WGBO (wet op de geneeskundig behandelovereenkomst): met toestemming van een goed ingelichte patiënt (en familie). We hebben op dit gebied dit initiatief niet nodig, een simpel ‘nee’ volstaat. Ook u kunt een behandelverbod opstellen dat geldt in situaties waarin u niet zelf kunt beslissen. Ik heb daadwerkelijk meegemaakt dat een begonnen reanimatie op straat is stopgezet omdat duidelijk werd dat de betrokkene eerder een geldige ‘niet-reanimeer-verklaring’ had opgesteld.
10 SAMENVATTING EN CONCLUSIES
Damen en heren, ik heb uw aandacht gevraagd voor de heersende waarden in onze samenleving en heb hier kanttekeningen bij geplaatst. Dit initiatief maakt de dood bespreekbaar en dat juich ik toe. Wat mij betreft mag er wat minder accent komen op onafhankelijkheid en regie en mag er meer waardering komen voor zorgzaamheid en empathie. Naar mijn overtuiging speelt de huidige negatieve beeldvorming en waardering van ouderen en ouderdom een grote rol. Deze beeldvorming is aan een herijking toe. Het is van groot belang dat we oog krijgen voor de oudere als mens, als medemens, met zijn/haar eigen mogelijkheden en beperkingen, eigen geschiedenis, eigen verhaal, eigen leed en eigen geluk. Dat we ons met hen verbonden voelen en hen waarderen. Laten we een maatschappelijke discussie voeren over keuzen in de zorg en elkaar vroegtijdig wijzen op de mogelijkheid van het opstellen van een niet-behandelverklaring. En laten we tenslotte het leven nemen zoals het komt, met alle onvoorspelbaarheid van dien, zonder angst voor regieverlies.
11. Ik dank u voor uw aandacht.
|
Alle gegevens onder voorbehoud van typefouten
Centrum voor Levensvragen. | |
